معرفی سندروم پاتو (تریزومی 13)

سندروم پاتو یا تریزومی ۱۳، اختلال کروموزومی نادری است که از وجود سه نسخه کروموزوم ۱۳ به جای دو نسخه طبیعی ایجاد می‌شود و با ناهنجاری‌های شدید صورت، قلب، مغز و اندام‌ها همراه است. نوزادان مبتلا اغلب با شکاف لب و کام، انگشتان اضافی دست یا پا، سر کوچک (میکروسفالی)، چشم‌های ریز، نقص‌های قلبی مادرزادی و مشکلات کلیوی به دنیا می‌آیند که رشد را مختل می‌کند. تشنج، ناتوانی ذهنی شدید، مشکلات تنفسی و عفونت‌ها شایع بوده و متأسفانه بیش از ۹۰% موارد مبتلا در سال اول زندگی فوت می‌کنند​. سونوگرافی جنینی در هفته‌های ۱۱-۱۴ یا ۱۸-۲۲ بارداری مشکوک‌کننده می‌باشد و تأیید قطعی با آمنیوسنتز یا CVS از طریق کاریوتایپ و NGS انجام می‌شود. در آزمایشگاه ژنتیک پزشکی جهش، این تست‌ها از هفته ۱۵ بارداری، تریزومی کامل، موزائیک یا جزئی را شناسایی کرده و نتایج مولکولی در سریع‌ترین زمان ممکن آماده می‌گردد. غربالگری NIPT  اولیه برای مادران پرخطر (بالای ۳۵ سال، غربالگری مشکوک یا سابقه خانوادگی) و مشاوره ژنتیکی پیش و پس از تست، تصمیم‌گیری آگاهانه را تضمین می‌کند.

علت ژنتیکی و انواع سندروم پاتو

شیوع و عوامل خطر

سندرم پاتو با شیوع تقریبی ۱ در ۱۰,۰۰۰ تا ۱۶,۰۰۰ تولد زنده یکی از نادرترین اختلالات کروموزومی است که در دختران و پسران به طور مساوی رخ می‌دهد. در کشورهای با تشخیص پیش از تولد پیشرفته‌تر، موارد تولد کاهش یافته و نرخ کلی ۱/۱۶,۰۰۰ تولد زنده بوده که تریزومی کامل شایع‌ترین نوع (۸۰%) و تریزومی موزائیک نادرتر (۱۰%) است و متأسفانه بیش از ۹۰% نوزادان در سال اول و ۹۵-۹۸% تا ۱۰ سالگی فوت می‌کنند و تنها ۵-۱۰% به بلوغ می‌رسند. عوامل خطر اصلی شامل سن مادر بالای ۳۵ سال (ریسک ۵-۱۰ برابر) و بالای ۴۰ سال (۲۰ برابر) به دلیل افزایش عدم جدایی کروموزومی در تخمک می‌باشد.

عواملی مثل سابقه تریزومی در خواهر/برادر، NIPT مثبت یا سونوگرافی هفته ۱۸-۲۲ با هیدروسفالی/نقص قلبی، و عوامل محیطی مانند دیابت کنترل‌نشده مادر، مصرف الکل و مواد مخدر یا قرارگیری در معرض پرتو نیز از عوامل خطر محسوب می‌شود .در آزمایشگاه جهش، غربالگری NIPT و آمنیوسنتز برای گروه‌های پرخطر توصیه می‌شود تا تشخیص زودهنگام امکان تصمیم‌گیری آگاهانه را فراهم کند.

علائم ظاهری و بالینی

سندروم پاتو با ناهنجاری‌های مشخص ظاهری و بالینی متعدد همراه است که اغلب در سونوگرافی جنینی قابل مشاهده بوده و پس از تولد تأیید می‌شود. ویژگی‌های صورت شامل شکاف لب و کام (۶۰-۸۰% موارد)، چشم‌های کوچک و نزدیک به هم (میکروفتالمی و هیپوتلوریسم)، بینی کوچک با نوک برجسته، گوش‌های پایین‌، سر کوچک (میکروسفالی)، انگشتان اضافی دست یا پا (پلی‌داکتیلی در ۵۰-۶۰%)، تک‌انگشتی (سین‌داکتیلی) و کف دست وپای عمیق است.

علائم بالینی شامل نقص‌های قلبی مادرزادی، ناهنجاری‌های مغزی (هولوپرنسفالی، آژنسی کالوسوم)، مشکلات کلیوی (پولی‌کیستیک)، هیدروسفالی، تشنج مکرر، آپنه تنفسی، ناتوانی ذهنی شدید، تاخیر رشد حرکتی، هیپوتونی عضلانی و عفونت‌های مکرر تنفسی است که بقای نوزاد را تهدید می‌کند؛ در تریزومی موزائیک، علائم خفیف‌تر و متغیر گزارش شده است.

تشخیص سندروم پاتو در بارداری

تشخیص سندروم پاتو از غربالگری اولیه تا تست‌های تأییدی تهاجمی در مراحل مختلف بارداری امکان‌پذیر است. سونوگرافی NT هفته (۱۱-۱۳) یا یافته‌هایی مانند هیدروسفالی و نقص قلبی مشکوک‌کننده بوده و NIPT (غربالگری غیرتهاجمی از هفته ۱۰) با حساسیت ۹۹% تریزومی ۱۳ را با دقت بالا شناسایی می‌کند.

 در موارد مشکوک NIPT یا سونوی آنومالی با شکاف لب، پلی‌داکتیلی یا هیدروپس، آمنیوسنتز (از هفته ۱۵) یا CVS  هفته (۱۱-۱۴) با هدایت سونوگرافی انجام شده و نمونه مایع آمنیوتیک یا پرزهای جفتی با کاریوتایپ (۳-۵ روز)،  FISH (۲۴-۴۸ ساعت) یا NGS  ( ۷-۱۴روز) تریزومی کامل، موزائیک را تأیید می‌کند.

پس از تشخیص مثبت، مشاوره ژنتیکی کامل شامل توضیح پیش‌آگهی (بقای کمتر از ۱۰% تا پایان سال اول زندگی)، گزینه‌های ادامه بارداری، مراقبت‌های حمایتی و تسکینی یا خاتمه قانونی بارداری بر اساس قوانین جاری و برنامه‌ریزی برای غربالگری بارداری‌های بعدی ) مانند PGT در IVF برای موارد جابه‌جایی ( به خانواده ارائه می‌شود.

درمان و مدیریت سندروم پاتو

سندروم پاتو درمان قطعی ندارد و رویکرد درمانی کاملاً حمایتی و تسکینی است تا علائم را کنترل کرده و کیفیت زندگی نوزاد را تا حد ممکن بهبود بخشد.

1. جراحی نقص‌های قلبی: بستن سوراخ‌های دیواره قلب VSD) یا(ASD  در ماه‌های اول زندگی برای بهبود جریان خون و کاهش نارسایی قلب
2. درمان هیدروسفالی: نصب VP شانت برای تخلیه مایع مغزی و جلوگیری از فشار داخل جمجمه.
3. بازسازی شکاف لب و کام: جراحی زیبایی و عملکردی در ۳-۶ ماهگی برای تغذیه و گفتار بهتر.
4. کنترل تشنج: داروهای ضدتشنج مانند فنوباربیتال یا لوتیراستام برای کاهش حملات مکرر.
5. حمایت تنفسی CPAP: یا ونتیلاتور برای آپنه و عفونت‌های تنفسی مکرر با آنتی‌بیوتیک.
6. تغذیه ویژه: لوله NG یا G-tube برای تأمین کالری در هیپوتونی و مشکلات بلع.
7. توانبخشی: فیزیوتراپی، کاردرمانی و گفتاردرمانی زودهنگام برای تاخیر حرکتی.
8. غربالگری حسی: تست شنوایی و بینایی دوره‌ای برای میکروفتالمی و ناشنوایی.
9. مراقبت تسکینی: تمرکز بر راحتی نوزاد در منزل.

پیشگیری از سندروم پاتو

پیشگیری کامل از سندروم پاتو ممکن نیست اما غربالگری پیش از تولد و مشاوره ژنتیکی می‌تواند ریسک تولد نوزاد مبتلا را به طور قابل توجهی کاهش دهد.

اقدامات اصلی پیشگیری:

1. غربالگری: NIPT از هفته ۱۰ بارداری برای مادران بالای ۳۵ سال ، با دقت ۹۹% تریزومی ۱۳ را شناسایی می‌کند.
2. آمنیوسنتز یا: CVS تست تشخیصی تهاجمی در موارد مشکوک NIPT یا سونوی آنومالی (هفته ۱۵+ برای آمنیوسنتز).
3. مشاوره ژنتیکی پیش از بارداری: برای والدین با سابقه خانوادگی، کاریوتایپ والدین توصیه می‌شود.
4. PGT  در: IVF انتخاب جنین سالم بدون تریزومی ۱۳ برای زوج‌های ریسک بالا.
5. کنترل عوامل خطر: حفظ سن مناسب بارداری (<۳۵ سال) ، کنترل دیابت، اجتناب از الکل/مواد مخدر و مکمل‌های اسید فولیک.
6. سونوگرافی منظم: NT در سه‌ماهه اول و اسکن آنومالی هفته ۱۸-۲۲ برای یافته‌های مشکوک مانند هیدروسفالی.
7. آموزش عمومی: آگاهی مادران پرخطر از علائم و اهمیت غربالگری در مراکز معتبر.

نتیجه‌گیری

سندروم پاتو اختلال کروموزومی جدی با علائم شدید و پیش‌آگهی ضعیف است، اما غربالگری‌های پیشرفته مانند NIPT و آمنیوسنتز در آزمایشگاه ژنتیک پزشکی جهش، تشخیص دقیق و زودهنگام را ممکن ساخته و به خانواده‌ها کمک می‌کند تا با مشاوره ژنتیکی آگاهانه تصمیم بگیرند. تمرکز بر پیشگیری، مدیریت حمایتی و آموزش عمومی، بار این بیماری نادر را کاهش می‌دهد.