معرفی سندروم داون (تریزومی ۲۱) : شایع‌ترین اختلال ژنتیکی کروموزومی در نوزادان

سندروم داون، که با نام علمی تریزومی ۲۱ شناخته می‌شود، شایع‌ترین اختلال کروموزومی انسانی است و با وجود تمام کروموزوم‌های طبیعی به علاوه یک کروموزوم ۲۱ اضافی در تمام یا بخشی از سلول‌های بدن مشخص می‌گردد. این وضعیت منجر به طیف وسیعی از ویژگی‌های فیزیکی متمایز، ناتوانی ذهنی خفیف تا متوسط و عوارض پزشکی همراه مانند نقص‌های قلبی و اختلالات ایمنی می‌شود. شیوع جهانی آن حدود ۱ مورد در هر ۷۰۰ تا ۱۰۰۰ تولد زنده گزارش شده و با افزایش سن مادر (به ویژه بالای ۳۵ سال) به طور قابل توجهی بیشتر می‌گردد. این سندروم برای اولین بار در سال ۱۸۶۶ توسط پزشک بریتانیایی لنگدون داون توصیف شد و امروزه با پیشرفت‌های تشخیصی مانند NIPT، امکان غربالگری و تشخیص زودهنگام فراهم شده که نقش مهمی در مشاوره ژنتیک و تصمیم‌گیری‌های بارداری ایفا می‌کند.

علت ژنتیکی و انواع سندروم داون

شیوع و عوامل خطر

شیوع سندروم داون در سراسر جهان حدود ۱ مورد در هر ۷۰۰ تا ۱۰۰۰ تولد زنده است و در کشورهای در حال توسعه به دلیل غربالگری کمتر، نرخ تولد بالاتری گزارش می‌شود. عامل خطر اصلی، افزایش سن مادر است. در مادران زیر ۳۰ سال ریسک حدود ۱ در ۱۴۰۰، در ۳۵ سالگی ۱ در ۳۵۰، و بالای ۴۰ سال به ۱ در ۱۰۰ می‌رسد. این مسئله به دلیل ناپایداری میوز در تخمک‌های مسن‌تر رخ می‌دهد.

علائم ظاهری و بالینی

سندروم داون (تریزومی ۲۱) الگویی مشخص از علائم ظاهری، تأخیر رشدی و درگیری سیستم‌های بدن را ایجاد می‌کند. شدت علائم متغیر است و همه موارد در یک بیمار دیده نمی‌شود.

علائم ظاهری (دیسمورفی صورت و اندام)
ویژگی‌های اصلی در بدو تولد یا اوایل کودکی:

1. صورت پهن و تخت با پل بینی صاف
2. چشم‌های بادامی مورب به بالا با چین اپی‌کانتال
3. لکه‌های Brushfield در عنبیه
4. سر کوچک گرد، گردن کوتاه با پوست اضافی پشت گردن
5. بینی کوچک با نوک سربالا، دهان کوچک و زبان بیرون‌مانده
6. گوش‌های کوچک و پایین‌تر از حد طبیعی
7. دست و پای کوچک با چین عرضی منفرد کف دست، انگشتان کوتاه و clinodactyly انگشت پنجم
8. قد کوتاه‌تر از میانگین همسالان

تظاهرات عضلانی–اسکلتی و رشدی

1. هیپوتونی نوزادی با شلی اندام‌ها و تأخیر در نگه‌داشتن سر
2. مفاصل شل و تأخیر در milestones حرکتی (غلتیدن، نشستن، راه رفتن)
3. خطر ناپایداری آتلانتوآکسیال و آسیب نخاع گردنی

تظاهرات شناختی و رفتاری

1. ناتوانی ذهنی خفیف تا متوسط با تأخیر گفتار، زبان و مهارت‌های خودیاری
2. نیاز به حمایت آموزشی (مشکلات یادگیری خواندن، نوشتن، حساب)
3. خطر زوال شناختی زودرس و آلزایمر در بزرگسالی

بیماری‌ها و درگیری‌های همراه سیستمیک

1. بیماری‌های قلبی مادرزادی ،اغلب نیازمند جراحی
2. اختلالات گوارشی (آترزی دوازدهه، هیرشپرونگ، ریفلاکس، سلیاک)
3. مشکلات شنوایی (مایع گوش میانی، عفونت مکرر) و بینایی (میوپی، استرابیسم، کاتاراکت)
4. اختلالات خونی (لوسمی کودکی، کم‌خونی فقر آهن)
5. کم‌کاری تیروئید، چاقی و نقص ایمنی با عفونت‌های مکرر (مانند پنومونی)

تأثیر سندروم داون بر رشد ذهنی و حرکتی

ناتوانی ذهنی در سندروم داون معمولاً خفیف تا متوسط است و ضریب هوشی (IQ) بین ۵۰ تا ۷۰ قرار دارد، هرچند با مداخله زودهنگام می‌توان پیشرفت قابل توجهی ایجاد کرد.​تأخیرهای حرکتی شامل نشستن در حدود ۱۲ ماهگی (به جای ۶ ماه)، راه رفتن مستقل در ۲۴ ماهگی (به جای ۱۲ ماه)، و تأخیر شدید در گفتار و زبان است که اغلب نیاز به گفتاردرمانی دارد. اختلالات رفتاری مانند بیش‌فعالی (ADHD) در ۶٪ موارد، (ODD) در ۵٪ و ویژگی‌های طیف اوتیسم نیز شایع است و برنامه‌های آموزشی ویژه از سنین پایین توصیه می‌شود.

غربال‌گری دوران بارداری

غربالگری بارداری برای سندرم داون شامل مراحل مختلفی است که از سه‌ماهه اول آغاز می‌شود و تا زمان تولد ادامه می‌یابد. این روش‌ها ترکیبی از سونوگرافی، آزمایش‌های خونی غیرتهاجمی و تست‌های تشخیصی دقیق هستند تا ریسک اختلالات کروموزومی مانند تریزومی ۲۱ را ارزیابی کنند.

غربالگری سه‌ماهه اول

سونوگرافی NTهمراه با آزمایش خون دوگانه (Double Marker) برای اندازه‌گیری سطوح hCG و PAPP-A ، احتمال بروز سندرم داون را تخمین می‌زند. این غربالگری‌ها بین هفته‌های ۱۱ تا ۱۳+۶ بارداری انجام می‌شوند و نرخ مثبت کاذب بالاتری نسبت به مراحل بعدی دارند، اما حساسیت بالایی (حدود ۸۵-۹۰%) در شناسایی موارد پرریسک نشان می‌دهند. در صورت نتیجه مشکوک، پزشک ممکن است تست‌های تهاجمی مانند آمنیوسنتز را از هفته ۱۵ به بعد پیشنهاد کند.

غربالگری سه‌ماهه دوم

آزمایش چهارگانه (Quad Screen) شامل اندازه‌گیری AFP، hCG، estriol و inhibin-A در خون مادر است که با سونوگرافی جنین ترکیب می‌شود و ریسک سندرم داون و نقص لوله عصبی را بین هفته‌های ۱۵ تا ۲۲ ارزیابی می‌کند. این تست دقت حدود ۸۰% دارد و نتایج غیرطبیعی نشان‌دهنده احتمال بالای ناهنجاری کروموزومی است.

 امروزه NIPT (Non-Invasive Prenatal Testing) به عنوان روش پیشرفته‌تری با دقت بیش از ۹۹% برای غربالگری DNA جنینی، جایگزین یا مکمل این تست‌ها شده است.

تست‌های تشخیصی پیش از تولد

برای تأیید قطعی، تست‌های تهاجمی زیر توصیه می‌شوند:

1. آمنیوسنتز: نمونه‌برداری از مایع آمنیوتیک پس از هفته ۱۵ برای تحلیل کاریوتایپ جنین، با ریسک سقط حدود ۰.۱-۰.۳%.
2.  CVS (نمونه‌برداری پرزهای کوریونی): بین هفته ۱۰-۱۳، تحلیل مستقیم کروموزوم‌های جنینی با ریسک سقط کمتر از ۰.۵%.
3.  PUBS (نمونه‌برداری خون بند ناف): پس از هفته ۱۸، در موارد ابهام قبلی، هرچند ریسک سقط آن بالاتر (حدود ۱%) است. بسیاری از مادران به دلیل این ریسک‌ها، تست‌های غیرتهاجمی مانند NIPT را ترجیح می‌دهند و بارداری را ادامه می‌دهند.

ارزیابی در زمان تولد

بلافاصله پس از تولد، پزشک معاینه فیزیکی برای نشانه‌هایی مانند هیپوتونی، برآمدگی زبان و خطوط کف دست تک‌خطی را انجام می‌دهد. آزمایش کاریوتیپ خون نوزاد برای تأیید تریزومی ۲۱ (وجود کروموزوم ۲۱ اضافی) ضروری است و نتایج معمولاً ظرف ۱-۲ هفته آماده می‌شود. در آزمایشگاه‌ ژنتیک پزشکی جهش، این تست‌ها با روش‌های NGS پیشرفته برای تشخیص موزاییسم یا تغییرات ساختاری دقیق‌تر انجام می‌گیرند.

درمان، توان‌بخشی و مشاوره ژنتیک

درمان، توان‌بخشی و مشاوره ژنتیک برای سندرم داون رویکردی چندجانبه دارد که بر بهبود کیفیت زندگی فرد تمرکز می‌کند، زیرا این اختلال ژنتیکی درمانی قطعی ندارد اما مداخلات زودهنگام نتایج چشمگیری به همراه دارد​.

مداخلات درمانی و توان‌بخشی

1. فیزیوتراپی و کاردرمانی: از بدو تولد برای تقویت عضلات ضعیف، بهبود تعادل و مهارت‌های حرکتی مانند غلت زدن، راه رفتن و استفاده از دست‌ها ضروری است، برنامه‌های مداخله زودهنگام تا ۳ سالگی رشد جسمی و شناختی را تا ۵۰% افزایش می‌دهد. ​
2. گفتاردرمانی: کمک به توسعه زبان، ارتباط و بلع ایمن که اغلب در کودکان سندرم داون با تاخیر گفتاری همراه است. ​
3. آموزش ویژه: برنامه‌های فردی‌سازی‌شده در مدارس برای تقویت مهارت‌های اجتماعی، حل مسئله و استقلال روزانه. ​

درمان‌های پزشکی حمایتی

مشکلات همراه مانند نقص قلبی (در ۵۰% موارد)، کم‌شنوایی یا کم‌کاری تیروئید با جراحی، دارو یا وسایل کمکی مدیریت می‌شوند، غربالگری منظم از نوزادی توصیه می‌شود.

نتیجه‌گیری

غربالگری پیش از تولد سندرم داون با روش‌های دقیق و ایمن مانند NT، NIPT و تست‌های CVS/آمنیوسنتز، والدین را برای تصمیم‌گیری‌های آگاهانه توانمند می‌کند. تشخیص قطعی پس از تولد از طریق کاریوتیپ، برنامه‌های حمایتی و درمانی زودهنگام را ممکن می‌سازد و کیفیت زندگی را ارتقا می‌دهد.